صاعقه گیر

صاعقه گیر

 راهنمای کامل انتخاب، انواع صاعقه گیر پسیو و اکتیو، نصب استاندارد و معرفی صاعقه گیر آذرخش

صاعقه یکی از مخرب‌ترین پدیده‌های جوی برای ساختمان‌ها، دکل‌ها، تجهیزات مخابراتی، تأسیسات صنعتی و حتی سیستم‌های برق و کنترل است.

هدف اصلی از نصب صاعقه گیر این است که انرژی بسیار بالای صاعقه را از یک مسیر کنترل‌شده و کم‌مقاومت به زمین هدایت کند تا به سازه، افراد و تجهیزات آسیب وارد نشود.

به‌صورت دقیق و مفصل به انواع صاعقه گیر (پسیو و اکتیو)، اجزای سیستم حفاظت در برابر صاعقه، استانداردهای مهم

مراحل نصب اصولی و نکات کلیدی نگهداری می‌پردازیم.

و در ادامه به صاعقه گیر اکتیو آذرخش و ویژگی‌های آن اشاره می‌کنیم.

برق گیر ساختمان یا صاعقه گیر چگونه کار می‌کند؟

وقتی اختلاف پتانسیل بین ابر و زمین به حد بحرانی برسد، تخلیه الکتریکی رخ می‌دهد.

اگر سازه شما مسیر مناسب برای تخلیه نداشته باشد، صاعقه می‌تواند از مسیرهای غیرقابل‌پیش‌بینی عبور کند:

اسکلت فلزی، کابل‌ها، لوله‌ها، تجهیزات شبکه، تابلو برق، دوربین‌ها و حتی سیستم‌های اعلام حریق.

برقگیر همراه با شبکه هادی نزولی و سیستم ارت، یک مسیر ایمن و هدفمند می‌سازد تا:
• نقطه برخورد کنترل شود
• جریان صاعقه به زمین هدایت شود
• اختلاف پتانسیل‌های خطرناک کاهش یابد
• احتمال آتش‌سوزی، سوختن تجهیزات و خطر جانی کم شود

اجزای اصلی سیستم صاعقه گیر

برای اینکه یک صاعقه گیر واقعاً عملکرد محافظتی داشته باشد، باید به‌صورت «سیستم» طراحی و نصب شود، نه صرفاً نصب یک میله روی بام:
۱٫ صاعقه گیر
نقطه دریافت تخلیه الکتریکی
۲٫ هادی نزولی (Down Conductor)
مسیر انتقال جریان صاعقه از بام به ارت (نوار مسی، کابل مسی، سیم مسی روکش‌دار یا هادی مناسب)
۳٫ سیستم اتصال زمین (Earth / Grounding System)
میله ارت، چاه ارت، رینگ ارت یا شبکه ارت که جریان را به زمین پخش می‌کند
۴٫ هم‌بندی و هم‌پتانسیل‌سازی (Bonding / Equipotential)
اتصال بخش‌های فلزی مهم (اسکلت، نرده‌ها، لوله‌ها، داکت‌ها) برای جلوگیری از جرقه داخلی و اختلاف ولتاژ

انواع صاعقه گیر: پسیو و اکتیو

۱)صاعقه گیر پسیو (Passive Lightning Protection)

صاعقه گیر پسیو معمولاً با «میله فرانکلین» شناخته می‌شود.

در این روش، یک یا چند میله فلزی در نقاط مرتفع نصب می‌شود تا در صورت وقوع صاعقه، برخورد به این نقاط رخ دهد و سپس جریان از طریق هادی نزولی به سیستم ارت منتقل شود.

مزایای صاعقه گیر پسیو

• ساختار ساده و اقتصادی
• مناسب برای پروژه‌های کوچک تا متوسط
• امکان اجرای شبکه‌ای روی بام (Mesh) برای پوشش بهتر

محدودیت‌ها
• برای سازه‌های بزرگ یا پیچیده، ممکن است نیاز به تعداد زیاد میله و شبکه گسترده باشد
• پوشش‌دهی به‌شدت وابسته به طراحی دقیق و محاسبات منطقه حفاظت است

کاربردهای رایج
ساختمان‌های کم‌ارتفاع، سوله‌های کوچک، انبارها، ویلاها، کارگاه‌ها و پروژه‌های با ریسک متوسط.

۲) صاعقه گیر اکتیو (Active / ESE)

صاعقه گیر اکتیو (که در برخی منابع با عنوان ESE نیز مطرح می‌شود) به‌گونه‌ای طراحی شده که به‌صورت فعال‌تری در لحظه شکل‌گیری شرایط تخلیه، نقطه دریافت را کنترل کند

شعاع حفاظت بیشتری نسبت به یک میله ساده ایجاد کند (این موضوع به طراحی، مدل، استاندارد مرجع و شرایط پروژه وابسته است).

مزایای صاعقه گیر اکتیو
• پوشش‌دهی گسترده‌تر با تعداد نقاط کمتر (در بسیاری از پروژه‌ها)
• مناسب برای ساختمان‌های بلند، دکل‌ها، سایت‌های صنعتی و مکان‌هایی که محدودیت اجرا دارند
• کاهش پیچیدگی اجرایی در برخی سازه‌ها

نکته مهم فنی
در انتخاب صاعقه گیر اکتیو باید به مستندات فنی، روش محاسبه شعاع پوشش، الزامات نصب، و هماهنگی کامل با ارت و SPD توجه شود؛

زیرا عملکرد نهایی فقط به هد صاعقه گیر وابسته نیست و کیفیت ارت و هم‌بندی نقش تعیین‌کننده دارند.

مقایسه سریع صاعقه گیر پسیو و اکتیو
• اگر پروژه کوچک است و اجرای چند میله و شبکه روی بام ساده است:

صاعقه گیر پسیو گزینه قابل اتکاست.

• اگر سازه بلند، وسیع یا حساس است (تجهیزات گران‌قیمت، دیتاسنتر، مخابرات، نفت و گاز، برج‌ها):

معمولاً صاعقه گیر اکتیو انتخاب رایج‌تری است (با طراحی مهندسی و اجرای دقیق).

استانداردهای مهم در طراحی و نصب صاعقه گیر

برای اجرای اصولی سیستم حفاظت در برابر صاعقه، توجه به استانداردها ضروری است:
• IEC 62305 (مجموعه استانداردهای حفاظت در برابر صاعقه)
• NFPA 780 (راهنمای حفاظت در برابر صاعقه)

این استانداردها درباره ارزیابی ریسک، طراحی سیستم LPS، فاصله جداسازی، هم‌بندی، تست ارت، و حفاظت داخلی (SPD) راهنما ارائه می‌دهند.

نحوه نصب صاعقه گیر (گام به گام و اصولی)

گام ۱: ارزیابی ریسک و بررسی شرایط سایت

قبل از هر نصب:
• ارتفاع و شکل سازه
• موقعیت جغرافیایی و میزان صاعقه‌خیزی منطقه
• وجود تجهیزات حساس (شبکه، آسانسور، دوربین، تابلو برق، UPS)
• نوع سقف (بتنی، شیروانی، فلزی)
• وضعیت سیستم ارت موجود

خروجی این مرحله: تعیین نوع سیستم (پسیو یا اکتیو)، تعداد نقاط، مسیر هادی نزولی و نوع ارت.

گام ۲: تعیین محل نصب سرصاعقه گیر
• بالاترین نقطه سازه بهترین گزینه است (نوک بام، بالای اتاقک آسانسور، رأس دکل)
• فاصله از لبه‌ها، تجهیزات و مسیرهای رفت‌وآمد رعایت شود
• در سازه‌های بزرگ، ممکن است چند نقطه یا شبکه بام نیاز باشد

گام ۳: اجرای هادی نزولی (مسیر انتقال)

اصول کلیدی:
• مسیر کوتاه، مستقیم و با کمترین پیچ باشد
• از حلقه‌های اضافی و قوس‌های تند پرهیز شود (برای کاهش القا و جرقه)
• هادی به‌صورت محکم و با بست‌های استاندارد نصب شود
• از عبور نزدیک کابل‌های دیتا/شبکه و مسیرهای حساس تا حد امکان خودداری شود
• در صورت نیاز، چند هادی نزولی برای توزیع جریان و کاهش تنش پیشنهاد می‌شود (طبق طراحی)

گام ۴: اجرای سیستم ارت استاندارد

ارت قلب سیستم صاعقه گیر است.

حتی بهترین صاعقه گیر بدون ارت مناسب، کارایی واقعی نخواهد داشت.

گزینه‌های رایج:
• چاه ارت (متداول در برخی مناطق)
• میله ارت (Rod) در خاک مناسب

نکات اجرایی:
• اتصالات ارت باید با کلمپ/جوش مناسب و ضدخوردگی اجرا شود
• مسیر ارت باید قابل تست و دارای باکس بازدید باشد
• مقاومت ارت باید متناسب با استاندارد و شرایط پروژه کنترل و ثبت شود

گام ۵: هم‌بندی و هم‌پتانسیل‌سازی

برای جلوگیری از جرقه داخلی و اختلاف ولتاژ:
• اسکلت فلزی، نرده‌ها، تجهیزات فلزی بام، لوله‌های اصلی و سازه‌های مجاور باید هم‌بندی شوند
• تابلو برق اصلی باید هم‌پتانسیل و ارت درست داشته باشد

گام ۶: نصب SPD (حفاظت داخلی یا ثانویه)

صاعقه گیر برخورد مستقیم را مدیریت می‌کند، اما اضافه‌ولتاژهای القایی می‌توانند تجهیزات را بسوزانند. بنابراین:
• نصب SPD در تابلو اصلی و تابلوهای فرعی توصیه می‌شود
• برای خطوط دیتا/آنتن/شبکه نیز SPD مخصوص همان خط اهمیت دارد

گام ۷: تست، تحویل و مستندسازی

پس از نصب:
• تست پیوستگی هادی‌ها
• تست ارت و ثبت مقادیر
• بازدید اتصالات و بست‌ها
• تهیه گزارش عکس، نقشه مسیر و نقاط اتصال

نگهداری و سرویس دوره‌ای صاعقه گیر

برای عملکرد پایدار سیستم:
• بازدید بصری اتصالات و بست‌ها (خصوصاً بعد از طوفان‌ها)
• تست دوره‌ای ارت (فصلی یا سالانه بسته به حساسیت پروژه)
• بررسی خوردگی، شل‌شدن اتصالات، قطع‌شدن هادی
• کنترل SPD و تعویض در صورت پایان عمر

معرفی صاعقه گیر آذرخش و ویژگی‌های مهم آن

در انتخاب برند و مدل، معیارهای فنی و کیفیت ساخت نقش کلیدی دارد.

صاعقه گیر اکتیو آذرخش به‌عنوان یکی از گزینه‌های شناخته‌شده در بازار ایران، در پروژه‌هایی که نیاز به حفاظت مطمئن دارند مورد توجه قرار می‌گیرد.

ویژگی‌هایی که در ارزیابی و انتخاب صاعقه گیر آذرخش می‌تواند مهم باشد:

• کیفیت ساخت و متریال مناسب برای فضای بیرونی (مقاومت در برابر شرایط محیطی، رطوبت، خوردگی)
• قابلیت استفاده در پروژه‌های متنوع از ساختمان‌های بلند تا دکل‌ها و سایت‌های صنعتی (با طراحی مهندسی)
• هماهنگی با اجرای اصولی ارت و هم‌بندی برای رسیدن به عملکرد واقعی سیستم
• امکان طراحی و اجرا بر اساس نیاز پروژه (نوع سازه، ریسک، تجهیزات حساس)

نکته: برای هر برند از جمله صاعقه گیر آذرخش، انتخاب صحیح مدل، طراحی منطقه حفاظت و اجرای استاندارد ارت و SPD تعیین‌کننده نتیجه نهایی است.

اشتباهات رایج در نصب صاعقه گیر (که باید از آن‌ها پرهیز کنید)
• نصب سرصاعقه گیر بدون ارت استاندارد
• انتخاب مسیر هادی نزولی با پیچ‌های زیاد و حلقه‌های القایی
• عدم هم‌بندی سازه‌های فلزی و تجهیزات بام
• استفاده از اتصالات غیر استاندارد و مستعد خوردگی
• تحویل پروژه بدون تست و گزارش مستند

اگر به دنبال یک راهکار مطمئن برای حفاظت ساختمان و تجهیزات هستید، صاعقه گیر باید به‌عنوان یک «سیستم کامل» شامل سرصاعقه گیر، هادی نزولی، ارت استاندارد، هم‌بندی و SPD طراحی و اجرا شود.

صاعقه گیر پسیو برای بسیاری از پروژه‌ها اقتصادی و قابل اتکا است، و صاعقه گیر اکتیو در سازه‌های بلند یا حساس می‌تواند پوشش‌دهی مناسب‌تری فراهم کند

؛ البته به شرط طراحی اصولی و اجرای دقیق. در این میان، صاعقه گیر اکتیو آذرخش می‌تواند گزینه‌ای قابل بررسی باشد؛

خصوصاً وقتی کیفیت اجرا، ارت مناسب و رعایت استانداردها در اولویت قرار گیرد.